Kan veldedige organisasjoner bruke Zakāh til administrasjonskostnader?
Allah Ta’aala har nevnt Zakāh i koranen flere ganger. Ofte nevnt sammen med salah. Det er en av de fem søylene til Islam.
I dette korte skrivet skal jeg svare på om det er tillatt for en frivillig veldedig organisasjon å bruke Zakāh donasjoner på administrasjonskostnader, lønn, gebyrer og lignende.
En del organisasjoner bruker Zakāh til slike formål, og i slike tilfeller regnes ikke Zakāh som gyldig betalt. Det er giverens plikt å overføre eierskap av Zakāh til de rette mottakerne. Veldedige organisasjoner fungerer i utgangspunktet som formidlere som hjelper med å levere donasjoner til de trengende.
Lønn og kostnader i veldedighetsarbeid
De som arbeider med veldedig arbeid har selvsagt rett til å få dekket sine kostnader og få lønn, men dette skal ikke tas fra Zakāh midler. Slike utgifter kan dekkes gjennom frivillige donasjoner som kalles lillah, tabarro’ eller sadaqah nāfilah.
I Norge kan organisasjoner også motta offentlige tilskudd, som innenfor lovverket kan brukes til slike formål.
Før spørsmålet om frivillige organisasjoner behandles, nevnes først verset og en kort forklaring på de åtte kategoriene som har rett på Zakāh.
8 KATEGORIER FOR MOTTAKERE AV ZAKĀH
I Surah At-Taobah nevner Allah Ta’aala 8 kategorier for hvem som kan motta Zakāh:
اِنَّمَا الصَّدَقٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَالۡمَسٰكِيۡنِ وَالۡعٰمِلِيۡنَ عَلَيۡهَا وَالۡمُؤَلَّـفَةِ قُلُوۡبُهُمۡ وَفِى الرِّقَابِ وَالۡغٰرِمِيۡنَ وَفِىۡ سَبِيۡلِ اللّٰهِ وَابۡنِ السَّبِيۡلِ فَرِيۡضَةً مِّنَ اللّٰهِ وَاللّٰهُ عَلِيۡمٌ حَكِيۡمٌ
Sannelig er de pålagte almissemidlene (Zakāh) kun for de fattige, de trengende, dem som er ansatt for å samle dem inn, dem hvis hjerter skal vinnes, for å frigjøre slaver, for dem som er tynget av gjeld, for (de som kjemper i) Allahs vei og for den reisende. Dette er en forpliktelse fastsatt av Allah. Og Allah er Allvitende, Vis. Sūrah At-Taubah vers 60
(1) FOQARA (FATTIGE)
De som har rikdom som er mindre enn «nisaab». De har noe å leve på men må likevel streve for å overleve.
(2) MASAAKIN (TRENGENDE)
De som ikke har noe å leve av, ingen inntekter.
(3) AMILIIN (DE SOM SAMLER & UTLEVERER ZAKĀH)
Godtgjørelse til personer utnevnt av en muslimsk stat til å samle inn og distribuere Zakāh. En privat muslimsk organisasjon kan derfor ikke bruke Zakāh til lønn eller administrasjon for sine ansatte. Denne kategorien gjelder kun personer som er utnevnt av myndighetene i en islamsk stat til å samle inn og fordele Zakāh.
En viktig grunn til dette er at alle de andre mottakerkategoriene i verset har ett fellestrekk, nemlig behov (iḥtiyāj). Kategorien al-ʿāmilīn ʿalayhā er et unntak fordi de mottar midler som betaling for et offentlig oppdrag. Derfor kan man ikke utvide denne kategorien ved analogi til andre situasjoner som ikke eksisterte i praksis på Profeten Mohammads tid ﷺ.
(Se Tafsir Ma’ārif Ul Qur’aan Mufti Shafi Volum 4 under 9:60)
Denne kategorien har i nyere tid blitt tolket på ulike måter. Derfor vil jeg i denne artikkelen vise hvordan klassiske mufassirōn og de fire lovskolene har forklart kategorien al-ʿāmilīn ʿalayhā.
De er enige om at frivillige veldedige organisasjoner ikke faller inn under kategorien al-ʿāmilīn ʿalayhā, altså de som arbeider med å samle inn Zakāh.
(4) Al-MO’ALLAFAT AL-QULOOB (Forsoning av hjerter)
Fjerde kategori er folk som nylig har blitt muslimer, som fikk støtte slik at de skulle føle seg velkommen og trygge blant muslimene.
Ifølge mange sahābah, tabiʿīn og lærde som Omar ibn Khattab, Hasan al Basri, al Shaʿbi, Abo Hanifah og Malik ibn Anas, ble denne ordningen i praksis opphevet (mansookh). Den gjaldt i tiden til Profeten Mohammad ﷺ da islam trengte styrke. Ifølge dem kan slike personer bare få Zakāh hvis de er fattige og faller under foqara eller masakīn.
Andre lærde, som Imam al Zohri, Qadhi Abu al Wahhab, Ibn al Arabi, Imam Shafi og Imam Ahmad, mener kategorien ikke er opphevet, men at den ble stoppet i praksis i tiden til Abo Bakr og Omar. Hvis det en gang oppstår behov og en muslimsk leder bestemmer det, kan den tas i bruk igjen.
I vår tid kan Zakāh ikke gis til rike konvertitter for oppmuntring. De kan bare få hvis de er fattige.
(5) FI-AR-RIKAAB (FRIGJØRING AV SLAVERI)
Femte kategori er å betale Zakāh til en slave som må betale seg fri fra slaveri.
(6) AL-GHARIMIIN (DE SOM HAR LÅN)
Sjette kategori er al-ghārimīn, altså personer som har gjeld de ikke er i stand til å betale tilbake. For at en person skal kunne motta Zakāh i denne kategorien må gjelden være større enn det vedkommende eier av midler og eiendeler.
Lærde presiserer også at gjelden ikke skal være tatt opp for harām, luksus eller unødvendige formål. Den må være knyttet til legitime behov.
(7) FI-SABIIL-LILLAH
Uttrykket fi sabīlillāh betyr bokstavelig «på Allahs vei». I mange sammenhenger i Koranen brukes dette uttrykket i en bred betydning. I kapitlet om Zakāh har de klassiske juristene begrenset betydningen basert på andre tekster.
De fleste klassiske lærde forklarer derfor denne kategorien som knyttet til personer som deltar i kamp for å forsvare den muslimske staten.
Ifølge Imam Abō Hanifah og Imam Abō Yusuf gjelder denne kategorien en fattig ghāzī, altså en person som deltar i jihad men ikke har egne midler til å gjøre det. Imam Malik og Imam Shafi‘i mener også at kategorien gjelder en ghāzī, men de inkluderer både fattige og rike ghāzīer, siden midlene gis for selve oppdraget og ikke på grunn av fattigdom.
Imam Mohammad inkluderer i tillegg en hajjreisende som har gått tom for midler på reisen (ḥājj monqaṭiʿ), fordi det er nevnt i hadith.
Derfor understreker mange jurister at fi sabīlillāh i kapitlet om Zakāh ikke skal forstås som enhver god religiøs aktivitet.
Av den grunn bør man være forsiktig med å utvide betydningen til å omfatte alle typer religiøse prosjekter, da dette i praksis kan føre til at Zakāh brukes til formål som ikke er nevnt i de klassiske kildene.
(8) IBN AS-SABIIL (REISENDE)
Siste kategorien er «Musāfir» reisende som har en reise på 87 km eller mer og er ute av sin hjemby. Selv om man han har penger i sin hjemby men som reisende trenger han penger, så kan Zakāh bli betalt til en slik trengende.
OVERFØRE EIERSKAP
En viktig betingelse er at Zakāh i form av penger, mat, klær o.l. må komme i eierskap til den gyldige mottakeren av Zakāh.
Dette er blant annet på grunn av preposisjonen li (لِ) i verset, som på arabisk uttrykker eierskap.
Mottakeren må ha full kontrol på Zakāh og hvordan de selv vil bruke den.
Man kan for eksempel ikke nedbetale lånet på vegne en død person. Man kan gi det til deres arvinger hvis de er fattige.
Moderne praksis hos enkelte organisasjoner
Det finnes organisasjoner i Norge som bruker Zakāh til å dekke egne utgifter. En av de mest kjente globalt er Islamic Relief.
De skriver selv på sine nettsider at de bruker 12,5 prosent av Zakāh midlene til administrasjonskostnader som inkluderer lønn.
https://islamic-relief.org/news/why-trust-islamic-relief-with-your-zakat/
https://www.islamic-relief.co.no/om-islamic-relief/var-historie/svar-pa-mest-stilte-sporsmal/
Islamic Relief er en anerkjent og en av de eldste muslimske hjelpeorganisasjonene. Deres arbeid har vært viktig og har hjulpet millioner av mennesker verden over. Samtidig har det fra starten av vært faglig uenighet om deres praksis med å bruke Zakāh midler til administrative utgifter.
Slike kostnader bør i stedet dekkes gjennom frivillige donasjoner som lillah, tabarru eller sadaqah nāfilah. Å bidra med slike frivillige midler til veldedige organisasjoner vil være belønningsfullt, in shā Allah.
Det er viktig at vi støtter våre organisasjoner og bidrar til å styrke dem. Når det gjelder Zakāh, vil den imidlertid ikke regnes som gyldig betalt med mindre den blir brukt til en av de mottakerkategoriene som er nevnt i Koranen.
Hvorfor mener Islamic Relief at Zakāh kan brukes til administrasjon?
Shaykh Yusuf al-Qaradawi rahimahullah argumenterte for at administrative kostnader er en nødvendig del av arbeidet med å få Zakāh frem til mottakerne. Derfor mente han at slike utgifter kunne dekkes fra Zakāh, fordi de som arbeider med innsamling og distribusjon kan falle inn under en av de åtte kategoriene av Zakāh-mottakere.
Det europeiske fatwarådet, hvor Shaykh Yusuf al-Qaradawi hadde en sentral rolle, ga senere en lignende uttalelse. De presiserte at den delen som brukes til administrasjon og lønn ikke må overstige 12,5 prosent, altså en åttendedel. Dette baseres på en tolkning som blant annet finnes i Shafi‘i-skolen, hvor man legger vekt på at de åtte kategoriene i verset representerer fordelingsgrupper, og at al-aamilina alaiha er én av disse.
For en mer detaljert gjennomgang kan man se Shaykh al-Qaradawis bok Fiqh az-Zakāh, særlig sidene 579–593 og 635–669..
Ble denne fatwaen akseptert av majoriteten av lærde?
Majoriteten av lærde har ikke akseptert denne tolkningen. Grunnen er ganske klar og det er at ser man på lovskolene, Mofassirīn og majoriteten av lærde så er alle enige at den tredje kategorien (al-āmilīna alaihā) betyr de Zakāh innsamlere, innkrevere som har myndighet fra en Muslimsk leder i en Muslimsk stat.
Hva sier denne tidens anerkjente Muftier og Fatwaråder?
Alle nevnte Muftier eller institusjoner mener at en frivillig organisasjon kan ikke klassifiseres som al-āmilīna alaihā og dermed kan ikke bruke Zakāh til lønn eller andre kostnader.
- Stormufti Shaykh Shawki Ibrahim som er Mufti av al-Azhar (Dar ul Ifta al-Miriyyah) [i]
- Dar ul Ifta al-Ām (Fatwaråd Jordan) [ii]
- Mufti Taqi Usmani (dar ul Iftaa Karachi) [iii]
- Mufti M Shafi Usmani r.a. (Marif Ul Qurān 4:399)
- Mufti Mohammad Ibn Adam UK (daruliftaa.com) [iv]
- Dar ul Ifta Birmingham [v]
- Dar ul Iftaa Dar ul Ulōm Deoband [vi]
- Dar ul Iftaa Binoria [vii]
- Mufti Yusuf Shabbir B’Burn [viii]
- Shaykh Ibn Uthaimīn r.a. [ix]
Listen over lærde og fatwaråd som har uttalt seg om dette er omfattende. Eksemplene som er nevnt her er bare et utvalg.
Hvorfor betyr al-āmilīn alaiha de som har fått myndighet?
Hvorfor betyr al āmilīn ʿalayhā «de som har fått myndighet» og ikke bare «folk som jobber med Zakāh»?
1: Språklig betyding
Ordet al āmilīn kommer fra roten ʿamila som betyr å arbeide. «De som arbeider». Men uttrykket her er ikke bare al āmilīn. Det er al āmilīn ʿalayhā – «de som arbeider over den», altså over Zakāh systemet.
I klassisk arabisk brukes ʿalā (عَلَىٰ) ofte når noen har ansvar eller tilsyn over noe. De som har fått autoritet og ansvar.
Så rent språklig peker uttrykket mot en form for administrativ rolle.
2: Hvordan Sahabah r.a. forsto det
Profeten ﷺ oppnevnte āmilīn selv for å samle inn Zakāh. Han sendte ut guvernører og innkrevere til ulike områder. De tok Zakāh, registrerte, fordelte, og fikk en andel som lønn.
De var ikke frivillige. De var oppnevnte representanter. Āmilīn hadde også myndighet i sitt arbeid. Dersom de mente at en person skulle betale et bestemt beløp i Zakāh, mens eieren av formuen mente noe annet, var det i utgangspunktet āmilens vurdering som gjaldt.
Dette viser at de ikke bare var frivillige innsamlere, men autoriserte representanter med ansvar og myndighet i Zakāh-systemet.
3: Tafsīr fra klassiske lærde
Tafsir-lærde forklarer al āmilīn ʿalayhā som de som er utnevnt av imamen (den muslimske lederen).
- Tafsīr al Qortobī
“قوله تعالى والعاملين عليها يعني : السعاة والجباة الذين يبعثهم الإمام لتحصيل الزكاة بالتوكيل على ذلك.”.
Verset «og de som arbeider med den» betyr: innsamlerne og oppkreverne som lederen (imamen) sender ut for å hente inn zakat, fordi de er utpekt og gitt fullmakt til dette arbeidet.
- Ibn Kathir
“وأما العاملون عليها : فهم الجباة والسعاة…”
«Når det gjelder de som arbeider med den: de er innkrevere og innsamlere.»
Dette er personer som samler inn zakat på vegne av lederen og har fullmakt for selve innkrevingen.
- Imam Razi i Tafsīr Kabīr skriver:
وإنما قال: { وَٱلْعَـٰمِلِينَ عَلَيْهَا } لأن كلمة على تفيد الولاية كما يقال فلان على بلد كذا إذا كان والياً عليه.
Allah Ta’ālā sier «de som arbeider på den» fordi ordet على på arabisk viser at de har ansvar eller myndighet over det.
- al-Baghawī
“والعاملين عليها وهم السعاة الذين يتولون قبض الصدقات من أهلها ووضعها في حقها…”
(Og de som arbeider med den): det er innsamlere som har ansvar for å ta imot veldedighetsmidlene fra deres eiere, og levere den til de som har rett på det.»
Ordet “يتولون” viser: de “får autoritet til”
- Ibn Hazam:
والعاملون عليها : هم العمال الخارجون من عند الإمام الواجبة طاعته ، وهم المصدقون ، السعاة ؟ قال أبو محمد : وقد اتفقت الأمة على أنه ليس كل من قال : أنا عامل عاملا ، وقد قال عليه السلام : { من عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد } فكل من عمل من غير أن يوليه الإمام الواجبة طاعته فليس من العاملين عليها ; ولا يجزئ دفع الصدقة إليه ، وهي مظلمة ، إلا أن يكون يضعها مواضعها ، فتجزئ حينئذ ; لأنها قد وصلت إلى أهلها . وأما عامل الإمام الواجبة طاعته فنحن مأمورون بدفعها إليه ; وليس علينا ما يفعل فيها ; لأنه وكيل ، كوصي اليتيم ولا فرق ، وكوكيل الموكل سواء سواء .
Kort oppsummert:
Al-ʿāmilīn ʿalayhā er de som blir utnevnt av en muslimsk leder med myndighet til å samle inn og fordele Zakāh. Det er ikke nok at noen selv sier at de arbeider med Zakāh. Hvis en person samler inn Zakāh uten å være utnevnt av den lederen som har myndighet, regnes han ikke som en Al-ʿāmilīn ʿalayhā.
I utgangspunktet er det derfor ikke riktig å gi Zakāh til ham. Dersom han gir den videre til de rette mottakerne, vil Zakāh være gyldig, fordi den har nådd dem som har rett på den. Den som derimot er utnevnt av lederen, skal man gi Zakāh til, og man er ikke ansvarlig for hva han gjør videre, siden han fungerer som en representant eller fullmektig.
4: Hvordan lovskolene forstår det
De fire lovskolene er enige at Āmilīn er de som er utnevnt av imamen eller hans representant. De har fullmakt og autoritet gitt fra en Muslimsk leder.
Hanafi lovskolen:
وهو الذي يبعثه الإمام بجباية الصدقات وهو الذي يسمى الساعي
Al-ʿāmilīn ʿalayhā er de som imamen sender for å samle zakāh.
(al-Binayah 3/449)
https://shamela.ws/book/427/1783
Maliki lovskolen:
العاملون عليها جباتها وسعاتها يدفع إليهم الإمام من الصدقة أجرة معلومة بقدر عملهم
De som arbeider med Zakāh er de som har autoritet til å innsamle og innkrever den.
Maliki-lærde forklarer også at imamen gir dem lønn fra zakāh etter arbeidet deres. (al-Mo’ōnah 1/442)
https://shamela.ws/book/9627/425
Shafī lovskolen:
وَالْعَامِلُونَ عَلَيْهَا الْمُتَوَلُّونَ لِقَبْضِهَا مِنْ أَهْلِهَا مِنْ السُّعَاةِ وَمَنْ أَعَانَهُمْ مِنْ عَرِيفٍ لَا يُقْدَرُ عَلَى أَخْذِهَا إلَّا بِمَعْرِفَتِهِ فَأَمَّا الْخَلِيفَةُ وَوَالِي الْإِقْلِيمِ الْعَظِيمِ الَّذِي تَوَلَّى أَخْذَهَا عَامِلٌ دُونَهُ فَلَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ
Al-ʿāmilīn ʿalayhā er de som myndighetene utnevner og får autoritet for å samle og kreve inn Zakāh. (al-Omm 2/77)
https://shamela.ws/book/1655/390
Hanbali lovskolen:
قَالَ: وَالْعَامِلِينَ عَلَى الزَّكَاةِ، وَهُمْ الْجُبَاةُ لَهَا، وَالْحَافِظُونَ لَهَا) يَعْنِي الْعَامِلِينَ عَلَى الزَّكَاةِ، وَهُمْ الصِّنْفُ الثَّالِثُ مِنْ أَصْنَافِ الزَّكَاةِ، وَهُمْ السُّعَاةُ الَّذِينَ يَبْعَثُهُمْ الْإِمَامُ لِأَخْذِهَا مِنْ أَرْبَابِهَا
De som arbeider med Zakāh er innkreverne og samlerne som imamen sender for å samle og oppbevare den. (al-Moghnī 6/473)
https://shamela.ws/book/8463/2795#p1
Madāris/Muslimske skoler for fattige barn
Når det gjelder fattighus, barnehjem eller islamske utdanningsinstitusjoner som tar seg av fattige barn eller studenter, har enkelte lærde gitt fatwa om at de som samler inn midler på vegne av slike institusjoner kan motta og forvalte Zakāh på deres vegne.
Grunnen er at disse institusjonene fungerer som wakīl (representant) for de fattige barna eller studentene som er under deres omsorg. Midlene blir derfor i realiteten mottatt på vegne av de fattige selv.
Dette skiller seg fra vanlige veldedige organisasjoner som kun samler inn og distribuerer midler uten å ha et direkte omsorgsansvar for mottakerne.
Noen vil kanskje si at de er wakīl (representant) av de fattige men det stemmer ikke med mindre de har fått et direkte oppdrag eller fullmakt fra de fattige selv.
I praksis fungerer de da ikke som representanter for de fattige, men som wokalā’ (representanter) for Zakāh betalerne. [wokalā flertall av Wakīl]
Noen har blandet disse fatwaene sammen og brukt dem som begrunnelse for vanlige innsamlingsorganisasjoner.
Zakāh og ansvar
Allah Ta’ālā sier: وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ
«og de som aktivt gir zakāh» (23:4)
Allah sier ikke يُؤْتُونَ الزَّكَاة de gir zakāh, men i stedet لِلزَّكَاةِ فَاعِلُون de er aktive når det gjelder betaling av zakāh.
Imam Fakhr al-Dīn al-Rāzī skriver: وإنما قال: لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ ولم يقل مؤتون الزكاة ليدل على المبالغة في الاهتمام بها.
«Allah sier “de som er aktive for zakāh” og ikke bare “de som gir zakāh” for å vise hvor stor vekt de legger på den.» (al-Tafsīr al-Kabīr)
Det er betaleren av Zakāh som er ansvarlig for at den når frem til de riktige mottakerne. Dersom det senere viser seg at Zakāh har gått til en person som ikke er en gyldig mottaker, er man fortsatt pliktig til å betale den på nytt til en av de rette mottakerne.
En oppfordring
Vi bør også støtte våre organisasjoner ved å gi frivillige donasjoner slik at de kan dekke sine utgifter, administrasjonskostnader og lønn til ansatte. Dette er også en handling som gir stor belønning.
Det er viktig å støtte de organisasjonene som har lave kostnader, er forsiktige i sin praksis og samarbeider tett med ʿUlamā. Mange av dem tar ingenting fra Zakāh og dekker sine utgifter gjennom andre lovlige midler.
Konklusjon
Zakāh er en av islams viktigste forpliktelser, og Allah Taʿālā har selv bestemt hvem som kan motta den i Koranen (9:60). De åtte kategoriene er forklart i tafsīr og fiqh verk.
Kategorien al ʿāmilīn ʿalayhā, viser både klassiske tafsīr og de fire lovskolene at dette gjelder personer som har fått fullmakt fra en muslimsk myndighet til å samle inn og fordele Zakāh.
Dette betyr at frivillige organisasjoner eller private innsamlere ikke faller inn under denne kategorien.
Derfor kan ikke Zakāh brukes til lønn, administrasjon eller andre interne kostnader i slike organisasjoner. Slike utgifter kan i stedet dekkes gjennom frivillige donasjoner som lillah, tabarru eller sadaqah nāfilah.
Det finnes enkelte moderne fatwaer som har forsøkt å utvide forståelsen av al ʿāmilīn ʿalayhā til å omfatte ansatte i veldedige organisasjoner. Mange av disse fatwaene ble gitt for 40–50 år siden, da muslimske miljøer i Vesten fortsatt var i en etableringsfase.
I dag er mange miljøer mer etablerte, og flere organisasjoner har utviklet modeller hvor Zakāh ikke brukes til administrasjon eller lønn, men hvor slike kostnader dekkes gjennom frivillige donasjoner.
Siste ord
Hensikten med dette skrivet er på ingen måte å nedvurdere eller kritisere det gode arbeidet veldedige organisasjoner gjør for muslimer og ikke-muslimer over hele verden.
Zakāh er en religiøs forpliktelse med bestemte betingelser, på samme måte som salah og andre farāʾiḍ. Derfor er det viktig at den oppfylles i samsvar med de islamske reglene slik de har blitt forstått og praktisert siden tiden til salaf al-ṣāliḥīn (de første tre generasjoner av Muslimer).
Dette skrivet er gjennomgått av Imam Rizwan Dawood.
Måtte Allah Ta’ālā belønne ham for at han alltid er villig til å hjelpe meg.
Husk deres bror i dua
Wassalām
Tehsin Abo Barirah
Tirsdag 21. Ramadhan 1447, 10. mars 2026
————————————————————————————————————
FOTNOTER:
[i] https://www.dar-alifta.org
السؤال:
ما حكم صرف جمعية خيرية من أموال الزكاة والصدقات على أنشطتها، فقد قال سائل: هناك اتحاد خيري تتكوَّن مواردُهُ من التبرعات المالية، وزكاة الأموال، والتبرعات العينية، ويتحمل مصروفات القائمين على إدارة نشاطه، وكلّ احتياجاته؛ ويطلب بيان الحكم الشرعي فيما يلي:
1- ما هي أوجه إنفاق التبرعات النقدية التي تَرد للاتحاد؟
2- ما هي نسبة المصروفات الإدارية التي تخصم من هذه التبرعات، وهل يحسب ضمن هذه النسبة إيجارات المقرات، ورسوم استهلاك الكهرباء والمياه والضرائب المقررة للدولة؟
3- هل تدفع رواتب العاملين من الزكاة إذا لم تتسع لذلك أموال الصدقات؟
4- هل يدخل ما يصرفه الاتحاد على ذوي الاحتياجات الخاصة ضمن التبرعات المقررة أو ضمن المصروفات الإدارية؟
5- كيف يمكن التعامل مع نية المتبرع ؟ وهل للاتحاد مطلق الحرية في أن يتصرف وفقًا للمناطق الأشد احتياجًا أو يتقيد بهذه النوايا؟
الجواب:
فيما يخص أوجه إنفاق التبرعات النقدية التي تَرد لهذا الاتحاد الخيري؛ فإنَّه يُعد وكيلا عن المتبرعين في التصرف فيما يرد إليه من أموال، فإذا حدَّد المتبرع الجهة التي يصل إليها ماله وجب الالتزام بها، أما إذا لم يحدِّد جهة معينة فإنه يجوز للاتحاد التصرفُ بما يُحقق المصلحة.
أما عن احتساب نسبة المصروفات الإدارية التي تُخْصَم من هذه التبرعات، فإنه يتم خصمها من أموال الصدقات، ولا يجوز خصمها من أموال الزكاة، ويدخل في ذلك إيجار المقرات، ورسوم استهلاك الكهرباء، والمياه، والضرائب المقررة للدولة.
وأما بخصوص دفع رواتب العاملين فأنها تُؤْخَذ من أموال الصدقات؛ للحفاظ على أن تصل أموال الزكاة لأكثر الفئات استحقاقًا، فإن لم تتَّسع أموال الصدقات لذلك، فإنه يجوز صرف رواتبهم من الزكاة؛ وذلك كأجرة أمثالهم.
أما عن الجهة التي يُحتسب منها الصرف على ذوي الاحتياجات الخاصة من غير القادرين، فإنَّه يجوز احتساب ذلك من أموال الزكاة أو الصدقات؛ وذلك لما اجتمع على أصحاب الاحتياجات الخاصة من جانبي الضعف؛ الفقر والإعاقة، فكانوا بذلك من أولى مصارف الزكاة.
وأما عن تقيُّد الاتحاد في تعامله بنوايا المتبرعين، فإنه يتقيَّد بنية المتبرع إلَّا أن يطلب من المتبرع إعطاءه الأحقية في التصرف بغير ذلك إذا اقتضت المصلحة صرف التبرع فيما هو أشد احتياجًا.
[ii] https://www.aliftaa.jo/en-fatwas/3132/It-isnt-Permissible-to-Pay-an-Employees-Salary-from-Zakah-Mo
https://www.aliftaa.jo/research-fatwas/2815?utm_source=chatgpt.com
السؤال:
أعمل مديرًا لجمعية خيرية براتب (800) دينار، بموجب عقد سابق، والآن ترغب الهيئة الإدارية للجمعية بتغيير اتفاقها معي؛ بحيث يكون الراتب نسبة مئوية من الأموال التي أقوم بجمعها من أهل الخير لصالح الجمعية. هل هذا جائز شرعًا، وهل يجوز أن تُدفع من هذه الأموال
الجواب:
الحمد لله، والصلاة والسلام على سيدنا رسول الله
مصارف الزكاة بينها الله سبحانه وتعالى بقوله عز وجل: (إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) التوبة/60. والعاملون عليها: هم العمال الذين يوكلهم ولي الأمر في جباية الزكاة وتوزيعها، ولم يُخصِّص لهم راتبًا من الدولة. وهؤلاء ليس لهم أن يأخذوا من الزكاة إلا أجرة مثل عملهم بإذن ولي الأمر، ولا يجوز لهم غير ذلك.
والجمعيات الخيرية وكيلة عن المتبرعين، تضع تبرعاتهم في المصارف بحسب شروطهم، وليسوا من العاملين عليها؛ فليس لهم أن يأخذوا من أموال الزكاة شيئًا؛ لأنهم متبرعون. قال الإمام النووي رحمه الله: «قال الشافعي والأصحاب رحمهم الله: إن كان مُفرِّق الزكاة هو المالك أو وكيله سقط نصيب العامل، ووجب صرفها إلى الأصناف السبعة الباقين إن وُجدوا، وإلا فالموجود منهم» «المجموع» (6/ 185).
وإذا لم يشترطوا مصرفًا معينًا فإنها كناظر الوقف والوصي وولي اليتيم؛ يتصرفون بمقتضى المصلحة؛ فلا يدفعون مبلغًا إلا لداعٍ أو لحاجة. قال الإمام الشربيني رحمه الله: «ولا يتصرف الناظر إلا على وجه النظر والاحتياط؛ لأنه ينظر في مصالح الغير فأشبه ولي اليتيم» «مغني المحتاج» (10/ 180).
وعليه؛ فلا يجوز للمدير أن يأخذ نسبة مما يقوم بجمعه؛ لأن هذه الأموال مُتبرَّع بها لأعمال الخير، أما أن يأخذ راتبًا مقطوعًا حسب ما تسمح به أنظمة الجمعيات الخيرية من غير أموال الزكاة؛ فلا بأس به.
ولا يجوز كذلك للجمعيات الخيرية أن تأخذ من أموال الزكاة مطلقًا؛ لا للرواتب، ولا لأي مصرف آخر؛ كبناء الجمعية أو مصاريف الشاي والقهوة أو نحو ذلك، وما تم أخذه يجب ضمانه وردُّه إلى مصارفه الشرعية، ولهم أن يأخذوا من أموال التبرعات غير الزكاة بالمعروف، وبشرط إذن المتبرعين.
وأما الإنفاق على شراء الطعام لمن يتوفى من أقارب المسؤولين فهذا لا يجوز، وهو أكل لأموال الناس بالباطل، ويجب ردُّه كذلك.
والواجب أن يتصرف القائمون على الجمعية بالأصلح للمتبرعين وللفقراء والمحتاجين، وأن يتقوا الله تعالى فيما ولّاهم الله تعالى عليه؛ فإنهم مسؤولون عن جمع هذه الأموال وعن إنفاقها. قال الله تعالى: (وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤولُونَ) الصافات/24. والله تعالى أعلم.
[iii] https://islamqa.org/hanafi/albalagh/22537/
https://albalagh.net/qa/zakat_adminstration_expenses.shtml
[iv] https://daruliftaa.com/zakat-charity/giving-zakat-in-the-form-of-salary/
[v] https://daruliftabirmingham.co.uk/can-a-charity-use-zakah-to-cover-administration-costs/
[vi] https://darulifta-deoband.com/home/en/qa/50314?utm_source=chatgpt.com
[vii] https://www.onlinefatawa.com/
[viii] https://islamicportal.co.uk/using-zakat-for-social-cohesion-and-integration-programmes/
[ix] https://www.islamweb.net/